Vũ khí nước của Trung Quốc và việc giải lời nguyền sông MeKong

Tháng 3/2016 trong lúc tình hình ngày mt nóng trên bin Đông thì tình trng khô hn ti vùng Đng Bng Sông Cu Long khiến người Vit Nam choáng váng. Vùng đt trù phú và là va lúa ln nht ca Vit Nam, đóng góp ch yếu vào thành tích xut khu go t 7 - 8 tr tn mt năm này đang trong tình trng khô hn và nhim mn nng do thiếu nước ngt. Nguyên nhân trc tiếp do s suy gim dòng chy trên sông MeKong.



Sông Mekong là mt trong mười con sông ln nht thế gii, bt ngun t cao nguyên Tây Tng có chiu dài hơn 4.800 km, din tích lưu vc 795.000 km2, lưu lượng dòng chy trung bình hàng năm khong 15.000 m3/s và tng lượng dòng chy hàng năm 475 t m3 ti châu th, chy qua lãnh th ca 6 quc gia là Trung Quc, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Vit Nam.

Là nước chu nh hưởng nng nht ca bt c thay đi dòng chy nào trên sông MeKong, Vit Nam còn đng thi chu tác đng kép ca tình trng môi sinh toàn cu, c th là tình trng nóng lên ca trái đt và nước bin dâng. Điu đó khiến toàn b vùng h lưu sông Mekong Vit Nam s có nhng biến đng thay đi tuyt đi v môi sinh trong khong mt thp k ti. Tình trng chung là thiếu nước trên lưu vc sông, tình trng xâm nhp mn và hn hán s ngày càng gia tăng và đó là mt xu thế không th đo ngược.

y hi sông Mekong (tin thân là y ban sông Mekong 1957) đã được thành lp t năm 1995 vi s tham gia ca 4 nước ti lưu vc sông, gm Vit Nam, Thái Lan, Lào và Campuchia. Dù là nước kim soát dòng chy trc tiếp ti phn thượng ngun sông Mekong, nhưng Trung Quc t chi tham gia hip hi. Trung Quc cũng là nước xây dng nhng đp thy đin ln đu tiên trên dòng chính ca sông Mekong, cũng là nước đang lên kế hoch và đu tư xây nhiu đp thy đin nht đ kim soát con sông này. Tính đến nay TQ đã hoàn thành ít nht 8 đp chính trên sông Lan Thương (dòng chính ti thượng ngun sông Mekong) và đang xây ti thiu thêm 4 đp na. Trung Quc cũng là nhà đu tư ch yếu đng sau xây dng các đp thy đin ti dòng chính h lưu sông Mekong Lào và Campuchia (Vit Nam và Thái Lan cũng đóng góp vào quá trình xây dng các đp này).

y hi sông Mekong đã thc hin rt nhiu nghiên cu khoa hc và đưa ra nhiu cnh báo đ hn chế và tm dng quá trình xây các đp trên sông Mekong đ đm bo s phát trin bn vng ca tt c các nước mà con sông chy qua. Theo tính toán ca y hi này, li ích thu được t vic phát trin thy đin nh hơn rt nhiu so vi các tn tht mà nó gây ra, c th v biến đi môi trường, thit hi ngh cá, thit hi nông nghip, s tuyt chng ca nhiu loi đng thc vt... Tuy nhiên, s cnh báo và các kiến ngh ca y hi sông Mekong b vô hiu hóa hoàn toàn vi lp lun ca Trung Quc: “Trung Quc có toàn quyn xây dng bt c th gì trên sông Mekong phn lãnh th ca nước mình”. Thái đ vô trách nhim hoàn toàn này ca TQ đã vô hiu hóa hoàn toàn các n lc bo v vic khai thác bn vng dòng sông quc tế. B thúc đy và nêu gương bi li tư duy ích k ca TQ, tt c các nước ti h lưu sông Mekong gm Lào, Thái Lan và Campuchia đu lên kế hoch xây dng nhng đp thy đin cc ln trên dòng chính con sông. Và Trung Quc đang đy nhanh quá trình này vi vai trò là nhà đu tư cung cp vn chính yếu.

Phân b các d án thy đin trên sông Mekong

Các đp thy đin s biến khong 55% đ dài sông h lưu thành nhng h cha nước và làm biến đi dòng chy, t đó thay đi bn cht t nhiên cũng như môi trường sinh thái ca dòng sông. Vn đ đáng nói đây là trong 12 thy đin trên dòng chính sông Mekong (không tính dòng nhánh) sp được xây dng thì li không có thy đin nào Vit Nam, trong khi tn tht mà quc gia nm cui h ngun như Vit Nam phi gánh chu là ln nht. Có th nói bng chính sách và các hành đng trên thc tế ca mình, Trung Quc đã rt thành công trong vic loi b hoàn toàn vai trò ca y hi sông Mekong và biến vic kim soát ngun nước ti con sông quc tế này thành mt th vũ khí rt li hi. Tt nhiên, đích nhm ch yếu ca nó là quc gia nm h ngun, nơi con sông chy ra bin, chu thit hi ln nht, và đó chính là Vit Nam.

Không phi đến bây gi Vit Nam mi nhn thc được tính nguy cp ca tình hình. Vit Nam tng n lc nhiu ln đ trì hoãn tiến đ xây đp Xayaburi ti Lào và khuyến cáo các nước Thái Lan, Campuchia cùng phi hp đ khai thác dòng sông bn vng. Tuy nhiên bài toán kinh tế được mt ca các quc gia này không ging Vit Nam. Và h không th ngi yên hy sinh li ích kinh tế trước mt đ duy trì tính bn vng ca con sông khi Trung Quc đã phá hoi nó có h thng trên thượng ngun. Trong mi tình hung, Vit Nam phi chp nhn thc tế rng ngun nước chy v Vit Nam trên lưu vc sông Mekong s ngày càng gim trong mùa khô hn.

D liu thy văn năm 2010, lượng nước chy qua Châu Đc thp nht trong 85 năm qua - Ngun: MEKONG DETA SITUATION ANALYSIS –IUCN

Ngun nước suy gim trên sông Mekong, tình trng xâm nhp mn tăng nhanh và nguy cơ nước bin dâng đang là nhng đe da sng còn đến vùng đng bng Sông Cu Long ca Vit Nam, thc s đây đã là mt li nguyn sông Mekong đi vi va lúa ln nht ca Vit Nam. Và ngày 10/03/2016, trước tình trng khô hn trên din rng min Tây, th tướng Nguyn Tn Dũng buc phi gi công hàm cho Trung Quc đ đ ngh TQ x đp thượng ngun giúp ci thin tình hình. Trái vi thái đ hung hăng ti bin Đông, TQ h h nhn li. Liu có phi TQ t nhiên tt đt xut vi Vit Nam như vy chăng? Hoàn toàn không, Trung Quc đang rt vui và mun công b vi thế gii và người Vit Nam rng, vũ khí ngun nước sông Mekong ca Trung Quc vi Vit Nam đã thành hin thc trên thc tế.
Nó ging như mt li nguyn ám nh dai dng. Vy đâu là li gii cho li nguyn không th tránh khi này???
Nhiu chuyên gia ca Hà Lan khi sang nghiên cu tình trng ngp mn tăng nhanh và tính toán nh hưởng ca nước bin dâng, đã đưa ra d toán cn ti trên dưới 50 t USD và nhiu thp niên đ Vit Nam xây dng các con đp ti các ca sông nếu mun kim soát tình trng xâm nhp mn do dòng chy suy thoái và tình trng nóng lên ca trái đt (Hà Lan, nước có phn ln lãnh th nm dưới mc nước bin là nước có kinh nghim nht trong vic xây dng các con đê ln bin và đp kim soát dòng chy ti ca bin). Rõ ràng điu này là không tưởng, vì Vit Nam không đào đâu ra ngn y tin và phương án xây dng các đp kim soát dòng chy ca sông vi mt đa hình phc tp như Vit Nam hin không có li gii trên thc tế. Cũng không th trông đi gì vào vic Trung Quc t nhiên bt phát thin tâm, d b các đp thượng ngun và t nguyn tham gia y hi Sông Mekong đ phát trin môi trường bn vng.
Cn có mt tư duy khác trong vic phát trin và khai thác đng bng sông Cu Long Vit Nam. Vit Nam trước hết phi xây dng các chiến lược và kế hoch da vào chính mình, ch không th đ l thuc vào các nước khác. Trong nhng ngày khô hn k lc min Tây, có mt bc thư rt gây chú ý ca Giáo sư Võ Tòng Xuân, mt chuyên gia nghiên cu nông nghip gn bó nhiu năm vi h lưu sông Mekong, nguyên văn :

Xin đừng quá bi quan trước hiện tượng lúa bị chết mặn như báo chí đã loan tin. Họ không loan tin về các nông dân nhờ có nước mặn mà nuôi tôm rất thành công (giá trị gấp 3-4 lần lúa), và họ không hề lên tiến dùm những nông dân nuôi tôm bị chết vì thiếu nước mặn do địa phương ngăn mặn để cứu lúa, nhưng lúa không đủ nước ngọt nên lúa cũng thiệt hại theo tôm.
Đây là lỗi của Bộ Nông nghiệp và chánh quyền các tỉnh có bờ biển tiếp giáp, chỉ biết trồng lúa-lúa-lúa bất chấp thiên nhiên không cho phép, họ tốn hàng chục ngàn tỉ đồng để làm ngọt hóa bán đảo Cà Mau, nhưng kết quả là nước ngọt vẫn không đủ cho ngọt hóa. Chỉ mấy ông làm thủy lợi mới hưởng lợi vì có ximăng, sắt thép, bê tông để xơi.
Chúng ta đều thấy rằng thời kỳ cả nước ai ai cũng lo cho an ninh lương thực đã qua rồi vì nay ta sản xuất dư thừa để xuất khẩu 7-8 triệu tấn/năm với giá bèo như vậy. Nông dân trồng lúa của ta đã 40 năm rồi mà vẫn là những người nghèo, họ bị hô hào phải trồng lúa thật nhiều (để cho người ta được thăng quan tiến chức). Đã đến lúc cấp lãnh đạo từ trung ương đến địa phương và các phương tiện truyền thông do Ban Tuyên Giáo chỉ đạo phải đổi mới tư duy làm kinh tế, chọn lựa hướng sản xuất và tìm đầu ra cho các hướng đó thế nào để có giá trị cao hơn mà không tiêu xài quá nhiều nước ngọt - tài nguyên thiên nhiên không tái tạo. Tư duy về nước mặn là kẻ thù, phải ngăn mặn, không còn hợp thời này nữa. Phải coi nước mặn là bạn, giúp nông dân ven biển làm giàu với tôm, cua... một cách bền vững hài hòa thiên nhiên. Những vùng theo hệ thống lúa-tôm của Sóc Trăng hiện nay được giàu có nhờ trồng lúa rất thành công trong mùa mưa và sau khi dứt mưa thì cũng vừa gặt lúa xong, liền cho nước mặn vào nuôi tôm. Đến mùa mưa tới, nông dân trở lại trồng lúa.
Chúng ta hãy thay đổi tư duy, không buộc nông dân trồng lúa quá nhiều để cho quan lên chức và nuôi dân các nước khác có ăn để họ làm giàu nhờ sản xuất các sản phẩm giá trị hơn lúa.
GS.TS Võ Tòng Xuân gửi trực tiếp qua e-mail Sài Gòn 8/3/2016
Prof. Dr. Vo-Tong Xuan Rector Emeritus, An Giang University Rector, Nam Can Tho University
Ý kiến ca giáo sư Võ Tòng Xuân rt gây chú ý, và có l là mt gi m tt cho vn đ. Nếu vic suy gim dòng chy trên sông Mekong là không th thay đi được, nếu tình trng xâm nhp mn ti đng bng sông Cu Long là không th chn li được, cũng ging như Vit Nam không th làm gì đ thay đi thc trng nước bin dâng trong tương lai, thì thay vì vic chn dòng xâm nhp mn, hãy tìm cách khai thông và sng chung vi nó.
D tính s có ti 10 tnh Vit Nam s chu nh hưởng nng do tác đng chung ca vn đ, tương đương vi 29.827 km2 (lưu ý rng din tích này gn xp x 10% din tích lãnh th toàn Vit Nam), trong đó 38% din tích đt s b ngp hoàn toàn. Mc tác đng do đó vô cùng ln. Và đ thích ng vi tình hình, cn có nhng chiến lược quy hoch vùng đng bng sông Cu Long hoàn toàn khác.

Thng kê các tnh chu nh hưởng do biến đng ca tình hình –
Ngun: Rapid Assessment of the Extent and Impact of Sea Level Rise in Viet Nam - Jeremy Carew - Reid
Có 3 gii pháp Vit Nam cn thc hin ngay lp tc đ đi phó vi tình hình :
1. Dành ngay mt ngân khon ngay lp tc cho vic nghiên cu thng kê các vùng đt chu tác đng trc tiếp ca xâm nhp mn, không còn thích hp vi trng lúa, đc bit là các vùng có kh năng ngp trong tương lai do nước bin dâng, đ xây dng li quy hoch v phân vùng phát trin nông nghip Vit Nam. Gi li nhng khu vc cho năng xut cao đi vi sn xut lúa go, và phát trin đng b các vùng này vi các ging lúa có cht lương cao đ to tương hiu và nâng cao chui giá tr cho người dân. Vi các vùng ngp mn, quy hoch li đnh hướng phát trin nông nghip đ chuyn sang thy hi sn.
2. Nghiên cu chi tiết các kế hoch khai thông dòng chy đ dn ngun nước bin vào sâu các vùng ngp mn phc v cho quy hoch nuôi tôm. Đng thi nghiên cu và xây dng h thng cp nước sinh hot dn ti các vùng này thay thế cho ngun nước mt và nước ngm, đ đm bo duy trì đi sng ca con người. Chc chn chi phí cho nhng d án này s nh hơn rt nhiu so vi nhng d án thy li tn kém nhiu chc nghìn t t trước đến nay khu vc đng bng sông Cu Long.
3. Phi hp vic xây dng các vùng nuôi trng thy sn mi vi s phát trin ca các doanh nghip chế biến và xut khu thy hi sn. Nghiên cu k yếu t th trường và làm tt công tác d báo, tránh vic chuyn đi t sang nuôi trng thy sn khiến ngun cung tăng đt biến và không tháo g được đu ra. Chính ph phi làm tt vai trò ca mình trong vic h tr và đào to kiến thc nuôi trng cho người dân, bao gm c vic nghiên cu và kim soát con ging, thc ăn, cnh báo th trường ... đ đm bo quá trình chuyn đi là phù hp và mang li li ích bn vng cho người dân thay vì vic đ h bơ vơ t bươn chi.
Kết lun:
Vũ khí nước ca Trung Quc đã thành hình và li nguyn sông Mekong đi vi Vit Nam cũng đã thành hin thc. Không th giao phó s mnh quc gia cho lòng thương hi ca đi phương, Vit Nam cn và hoàn toàn có th ng phó được vi thc trng này bng chính các gii pháp t bên trong ca chính mình. Tuy nhiên, điu này hoàn toàn nm trong các n lc ca chính quyn vì không người dân nào có th t phát làm quy hoch. Các kế hoch đu tư khai thông dòng chy dn nước bin và h thng cp nước sinh hoat cho các vùng ngp mn cũng ch có th được thc hin vi vai trò nhà nước. Nếu n lc tt, Vit Nam hoàn toàn có th đi mt vi tình hình và biến thách thc thành cơ hi:
- Giá tr kinh tế ca nuôi trng thy hi sn cao hơn nhiu so vi nông nghip truyn thng;
- Vic suy gim din tích trng lúa khiến giá tr các sn phm trên vùng trng lúa còn li s cao hơn theo quy lut th trường. Và chính vic suy gim này s làm tăng ý thc giúp người dân có ý thc khai thác các ging lúa có giá tr cao hơn, đ s dng hiu qu hơn phn din tích lúa còn li.
Tt c nhng điu này s giúp Vit Nam thích ng bn vng vi tình hình. Và điu quan trng nht là vn kim soát được vn mnh quc gia trong chính bàn tay mình ch không phi đt nó vào tay người khác.
Ngun tham kho:


P/S
Có mt s comment ging nhau nêu s băn khoăn v cùng mt câu hi, đi loi chuyn gì xy ra nếu Vit Nam quy hoch nuôi thy sn mà TQ x nước t ti các đp? Và mt s băn khoăn khác v an ninh lương thc, v vn đ loi tôm nuôi trng liu có sng được khi đ mn tăng cao? Các câu hi này đã được tr li nhưng vn tiếp tc có thêm nhng câu hi ging thế ca nhng bn đc sau. Xin cp nht phn tr li lên đây đ các bn d theo dõi :
Vic TQ x nước t ti các đp do nó qun lý đ phá v quy hoch nếu có ca Vit Nam là điu nm ngoài tm vi ca TQ, vì toàn h thng sông Mekong hin có ti 94 đp trên các dòng chính và dòng nhánh chy qua nhiu nước khác nhau. TQ không th thao túng hết được vì mi quc gia đu s s dng và điu hành đp phc v cho li ích ca chính h. Mi h thng đp có chu trình tích nước khác bit ph thuc đc đim lưu vc và h cha riêng, không th có tình hung phi hp x đng lot trên toàn h thng đp. Có th ly ví d ngay t h thng đp thy đin Sơn La và Hòa Bình ca Vit Nam. Ngay c vi hai h thng nm cùng lưu vc và thuc hoàn toàn s điu phi ca Vit Nam, cũng khó có th xy ra tình hung đng thi x đp t. Ngoài ra, tình trng nước bin dâng s là không th đo ngược, vic này s làm biến đi tình hình bt k tình trng dòng chy sông Mekong. Gii pháp bn vng nht ca Vit Nam quy hoch cho vùng thy hi sn, là xây dng h thng kênh dn nước bin vào sâu các vùng quy hoch. Điu đó s giúp bo đm ngun nước nuôi tôm. Tt nhiên, vic nghiên cu và đánh giá tác đng trong mùa lũ luôn phi xem xét k. Và đó là vic ca các nhà chuyên môn.
Vi nhng lo ngi rt có lý v an ninh lương thc và v ging loi thy sn nuôi trng phù hp khi đ mn tăng cao. Nhng băn khoăn này là mt b sung tt đ xem xét vn đ k càng hơn. Hãy xem bn đ dưới đây v các vùng b xâm nhp mn và s b ngp nước mn :
Din tích đt b xâm thc mn và chu nh hưởng ngp khi nước bin dâng

Vi gn 30 nghìn km2 chu nh hưởng, s làm thay đi rt nhiu tình hình chung ti đng bng sông Cu Long. Tuy nhiên phn din tích đt lúa còn li vn rt ln và đ đm bo an ninh lương thc trong mi tình hung. Din tích làm nông nghip lúa ít đi đng nghĩa vi lượng
nước ngt cn trong thy li s gim đi đáng k. Vit Nam có th ch đng xây dng các đp cha đ t ch ngun tưới cho phn còn li này trong mùa hn, hoàn toàn bng ngun lc ca mình. Đt lúa ít đi khiến nó quý hơn, người dân do đó cũng s căn cơ đ trng loi nào mang li giá tr cao hơn. Điu đó tt cho h và cũng tt cho chui giá tr và thương hiu nông nghip Vit nam. V vn đ vùng nuôi trng thy hi sn nước mn, nếu lo ngi ca các bn rng mt s loi tôm s chết đ mn cao, vy thì hãy đ các nhà chuyên môn nghiên cu xem loi con ging nào nuôi thích hp nht vùng đó, ví d tôm bin, cua, các loi cá nước mn có giá tr xut khu ... Ngoài ra vn có th trng mt s loi lúa chu mn xen k vi các chu kỳ nuôi hi sn trong năm, điu đó mang li tính cân đi v mi phương din. Nói chung vic thích ng vi tình hình mt cách ch đng là không th trì hoãn. Còn vic đu tranh vi TQ qua các din đàn quc tế, c làm thôi nhưng chc rng hiu qu s chng hơn gì nhng li phn đi suông trên bin đông là my smile emoticon.