Trung Quốc Đảo Nợ

Nguyên Lam & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA
2015-05-20
  
Tổ hợp tư vấn McKinsey ước lượng cỡ 282% của Tổng sản lượng, mà sản lượng của Trung Quốc được tính là khoảng 10 ngàn tỷ đô la thì mình quy ra tổng số nợ phải ở mức 28 ngàn 200 tỷ Mỹ kim
Tổ hợp tư vấn McKinsey ước lượng cỡ 282% của Tổng sản lượng, mà sản lượng của Trung Quốc được tính là khoảng 10 ngàn tỷ đô la thì quy ra tổng số nợ phải ở mức 28 ngàn 200 tỷ Mỹ kim
 RFA files
 
Tiếp theo chương trình kỳ trước về khoản nợ quá lớn hiện nay của Trung Quốc, kỳ này, chúng ta sẽ tìm hiểu về những biện pháp giải quyết của lãnh đạo Bắc Kinh qua một số sáng kiến vừa được ban hành hôm Thứ Năm 14 vừa rồi, Xin quý thính giả theo dõi cuộc phỏng vấn của Nguyên Lam về vấn đề này với chuyên gia kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa.
Nguyên Lam: Xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa. Thưa ông, trong tuần qua, các thị trường tài chính trên thế giới đều theo dõi một số biện pháp của nhà cầm quyền Bắc Kinh nhằm giải quyết vấn đề cực kỳ phức tạp là khối nợ quá lớn hiện nay của nền kinh tế. Khi theo dõi thì người ta thấy trước hết, hôm Thứ Năm 14 vừa qua, Chính quyền Bắc Kinh cho biết rằng đến Tháng Chín này thì họ sẽ hoàn tất bước đầu của một kế hoạch gọi là đảo nợ cho các chính quyền địa phương. Qua hôm sau Thứ Sáu 15, thì Bộ Tài Chính và Ngân hàng Trung ương lại ra chỉ thị là các cơ quan tài chính phải tiếp tục tài trợ các dự án bị lỗ lã ở địa phương trong khi tiến hành biện pháo đảo nợ. Thưa ông, trước loại tin dồn dập như vậy, dư luận bên ngoài chú ý đến ba chuyện là số tiền nợ, là chính quyền địa phương và thứ ba là việc đảo nợ. Ý nghĩa của các động thái này là gì?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi xin trước hết nói về bối cảnh của cả vấn đề rộng lớn và phức tạp mà chương trình của chúng ta đã đề cập vào tuần trước, là chuyện nợ nần.
- Một là Trung Quốc hiện mắc nợ rất cao mà tới cỡ nào thì khó ai biết, kể cả các cơ quan hữu trách, từ Bộ Tài chính tới Ngân hàng Nhà nước hay các Ủy ban kiểm soát của đảng. Khi nói về tiền nợ, ta dùng đơn vị là tỷ bạc, là nghìn triệu, nhưng khi con số lên tới ngàn tỷ, là triệu triệu, thì mình có thể mất luôn khái niệm. Thí dụ như tổng số nợ hiện nay của Trung Quốc được tổ hợp tư vấn McKinsey ước lượng cỡ 282% của Tổng sản lượng, mà sản lượng của xứ này được tính là khoảng 10 ngàn tỷ đô la thì mình quy ra tổng số nợ phải ở mức 28 ngàn 200 tỷ Mỹ kim, một con số ít ai mường tượng là lớn cỡ nào.
- Thứ hai là khi phân giải tổng số nợ thì ta có thêm vài chi tiết rắc rối khác. Theo lối thông dụng, người ta xếp loại nợ của từng chủ thể đi vay, như chính quyền trung ương nợ quãng hai ngàn 100 tỷ, các doanh nghiệp nợ gần 17 ngàn tỷ, các tổ chức tài chính nợ gần hai ngàn tỷ, xấp xỉ với nợ của nhà nước trung ương, các hộ gia đình thì nợ 280 tỷ và chính quyền địa phương nợ 190 tỷ. Đấy là con số do tờ Financial Timescủa Anh tính ra.
Tổng số nợ hiện nay của Trung Quốc được tổ hợp tư vấn McKinsey ước lượng cỡ 282% của Tổng sản lượng, mà sản lượng của xứ này được tính là khoảng 10 ngàn tỷ đô la thì mình quy ra tổng số nợ phải ở mức 28 ngàn 200 tỷ Mỹ kim, một con số ít ai mường tượng là lớn cỡ nào
Nguyễn-Xuân Nghĩa
- Nhưng ngoài ra còn có loại nợ đặc biệt là của cả vạn “cơ sở tài trợ chính quyền địa phương”, quốc tế gọi là Local Government Financing Vehicles, viết tắt là LGFV. Số nợ của các cơ sở này lên tới ba ngàn 500 tỷ đô la. Khi nghe nói về khoản nợ của chính quyền địa phương thì ta nên nhớ rằng đấy không là 190 tỷ đô la mà là ba ngàn 500 tỷ của các cơ sở tài trợ LGFV này. Biện pháp đảo nợ được nói tới chính là liên hệ đến các cơ sở ấy và ba ngàn 500 tỷ là nhiều lắm!
Nguyên Lâm: Có lẽ ông đang đi từng bước để thính giả của chúng ta có cái nhìn toàn cảnh đã, thế thì các cơ sở tài trợ chính quyền địa phương này là gì mà mắc nợ nhiều như vậy?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Đây là một đặc điểm của kinh tế xã hội chủ nghĩa với màu sắc Trung Hoa.
- Vì luật ngân sách từ năm 1994 của Trung Quốc không cho chính quyền địa phương đi vay dưới hình thức phát hành trái phiếu, là bán giấy nợ lấy tiền về xài, mà các địa phương đều phải thi đua thực hiện những dự án quy mô trong mục tiêu tạo ra công ăn việc làm để địa phương khỏi bị loạn, họ bèn phát huy sáng kiến là lập ra công ty đầu tư. Đấy là các cơ sở tài trợ chính quyền địa phương mình đang nói. Các công ty này vay của ai? Của các ngân hàng và tổ chức tín dụng tại địa phương.
- Nghĩa là chúng ta có các công ty đầu tư thực ra là quốc doanh, của nhà nước ở địa phương, đi vay các ngân hàng và tổ chức tín dụng chủ yếu cũng của nhà nước ở địa phương, để thực hiện các công trình xây dựng hạ tầng hay dự án địa ốc nhà cửa, trên đất đai cũng do nhà nước địa phương quản lý và phân bố. Nói vắn tắt thì tay mặt của nhà nước vay tay trái của nhà nước và thế chấp bằng đất đai cũng của nhà nước ở cấp địa phương. Và đảng viên cán bộ của nhà nước ở địa phương thì có thể làm giàu trong quy trình làm ăn đó.
Nguyên Lâm: Thưa ông, thế Chính quyền trung ương có biết việc ấy không?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Dĩ nhiên là biết mà thấy rằng đấy là sáng kiến hay, vì giải quyết yêu cầu tài trợ ngân sách địa phương và tạo ra các công trình như cầu đường, thiết lộ, phi trường, cao ốc, v.v… được tính vào sản lượng nên đưa tới những con số tăng trưởng ngoạn mục. Khi thế giới bị tổng suy trầm vào năm 2008-2009, lãnh đạo Bắc Kinh đã quyết định tăng chi và bơm tín dụng để kích thích kinh tế thì địa phương càng ra sức hoạt động với các công ty đầu tư ráo riết đi vay thêm.
-Họ lấy rủi ro lớn vì quản lý dở nhưng vẫn yên tâm là mọi thứ đều lên giá, bản thân thì có lời và địa phương sẽ dư tiền hoàn trái, trả nợ. Thật ra họ bị thiếu thanh khoản và khó trả được nợ trong khi các dự án hoành tráng kia chỉ là những cơ sở ế ẩm. Bây giờ thì làm sao trung ương giải quyết số nợ của các công ty đầu tư địa phương này khi nó đã tăng vọt mà kinh tế địa phương lại trì trệ và cần sản xuất để tạo ra việc làm cho cư dân?
Nói vắn tắt thì tay mặt của nhà nước vay tay trái của nhà nước và thế chấp bằng đất đai cũng của nhà nước ở cấp địa phương. Và đảng viên cán bộ của nhà nước ở địa phương thì có thể làm giàu trong quy trình làm ăn đó
Nguyễn-Xuân Nghĩa
Nguyên Lâm: Tuần qua, khi Bắc Kinh thông báo là cho các chính quyền địa phương được đảo nợ thì đấy có phải là biện pháp giải quyết không? Và thưa ông, cụ thể thì họ tiến hành ra sao?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta nhớ rằng khoản nợ của các địa phương đã tăng vọt, lên tới ba ngàn 500 tỷ và có khi còn cao hơn nữa, mà địa phương lại hết tiền hoàn tất các dự án dở dang.
Các nhà đầu tư Trung Quốc nhìn lo lắng khi họ nhìn vào giá của cổ phiếu (màu đỏ cho giá cả tăng cao và màu xanh lá cây cho giá xuống) tại trung tâm môi giới chứng khoán tỉnh An Huy miền đông Trung Quốc, ngày 15 tháng 5 2015.
Các nhà đầu tư Trung Quốc nhìn lo lắng khi họ nhìn vào giá của cổ phiếu (màu đỏ cho giá cả tăng cao và màu xanh lá cây cho giá xuống) tại trung tâm môi giới chứng khoán tỉnh An Huy miền đông Trung Quốc, ngày 15 tháng 5 2015.
- Thế rồi Bắc Kinh loan báo là từ nay đến Tháng Chín, các địa phương được phát hành trái phiếu có hạn kỳ dài hơn với phân lời thấp hơn để hoàn trả các ngân hàng ở địa phương. Nghĩa là nợ tín dụng ngân hàng được thay thế bằng trái phiếu với điều kiện dễ thở hơn cho các công ty đầu tư của địa phương. Nhưng đây là biện pháp có giới hạn vì thugọn vào một ngân khoản tương đương với 160 tỷ đô la so với núi nợ là ba ngàn 500 tỷ, tức là chưa bằng 5%.
Nguyên Lâm: Hồi nãy ông vừa nói rằng trước kia Chính quyền Trung Quốc tại trung ương không cho các địa phương được quyền phát hành trái phiếu. Bây giờ thì phải chăng là họ đã đổi ý nên mới có biện pháp phát hành trái phiếu để đổi nợ ngân hàng?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Câu hỏi này mới dẫn chúng ta qua một chuyện kinh hoàng khác.
- Trước hết, ta không quên rằng Trung Quốc là xứ rất rộng mà không áp dụng thể chế liên bang để phân định quyền hạn giữa trung ương với các địa phương một cách ổn định. Vì vậy, họ vẫn gặp bài toán ngàn đời là mâu thuẫn và tranh đoạt ảnh hưởng giữa trung ương với các địa phương, và giữa các địa phương với nhau. Thật ra, chế độ cộng sản ngày nay cũng không khác.
- Lãnh đạo tại trung ương không muốn các địa phương có quá nhiều quyền hạn nên cấm địa phương phát hành trái phiếu và gom nhu cầu tài trợ vào một số ngân hàng của nhà nước cùng các chi nhánh ở dưới để gián tiếp kiểm soát địa phương. Khi thế giới bị tổng suy trầm thì giải pháp tài trợ các công ty đầu tư của địa phương cũng phù hợp với ý hướng kiểm soát ấy. Và quả thật là khi ngân sách địa phương chiếm tới hơn 80% của ngân sách toàn quốc thì các công ty đầu tư này có giải quyết được một phần của yêu cầu tài trợ. Nhưng khi các công ty đầu tư của địa phương bành trướng hoạt động và mắc nợ quá nhiều thì trung ương can thiệp và khóa bớt vòi tài trợ của các ngân hàng nhà nước ở địa phương. Hậu quả bất ngờ là đà gia tăng của “ngân hàng chui”, “shadow banking”.
Nguyên La: Chúng ta lại bước qua một vấn đề khác trong cái mối làm ăn trồng chéo này. Thưa ông, hiện tượng ông gọi là “ngân hàng chui” đó là gì?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trong mọi xã hội, khi người ta không có điều kiện đi vay ngân hàng thì phải tìm nguồn tài trợ khác, với tiền lời cắt cổ và rủi ro rất cao. Sự sáng tạo tại Trung Quốc là lập ra các cơ sở đầu tư có danh nghĩa là “quản lý tài sản” để đi vay các ngân hàng vẫn của nhà nước, nhưng là vay ngoài biên chế, ngoại ngạch, và không có sổ sách. Hình thái ngân hàng chui này có nhiều rủi ro nhưng giải quyết yêu cầu tài trợ của các địa phương và lại đẻ ra một núi nợ khác.
- Người ta dự toán rằng từ 30 đến 40% khoản dư nợ của các ngân hàng là loại rủi ro đó, tức là có thể lên tới từ 600 tới 800 tỷ đô la trong số ba ngàn 500 tỷ của các công ty đầu tư. Do đó từ năm 2013 trung ương lại phải can thiệp để hạn chế hình thái tài trợ bất thường này. Cũng vì vậy một phần mà trái bóng đầu cơ địa ốc mới xì và kinh tế bắt đầu suy trầm từ năm 2014.
- Bây giờ trung ương mới phải giải quyết bài toán nợ nần có quá nhiều mặt này. Biện pháp cho phép các chính quyền địa phương phát hành trái phiếu nhắm vào mục tiêu đó. Nghĩa là các địa phương được thêm quyền đi vay để giảm bớt sức ép và rủi ro mất nợ cho hệ thống ngân hàng của nhà nước. Biện pháp ấy cũng bắt các địa phương phải tính toán cẩn thận hơn khi đi vay tiền.
Trung Quốc là xứ rất rộng mà không áp dụng thể chế liên bang để phân định quyền hạn giữa trung ương với các địa phương một cách ổn định. Vì vậy, họ vẫn gặp bài toán ngàn đời là mâu thuẫn và tranh đoạt ảnh hưởng giữa trung ương với các địa phương, và giữa các địa phương với nhau
Nguyễn-Xuân Nghĩa
Nguyên Lâm: Nhưng thưa ông, phải chăng là quyết định này cũng cho các địa phương có khả năng linh động về ngân sách, về việc chi thu mà vẫn không giải quyết được bài toán nợ nần của cả nước? Họ mới chỉ đổi nợ mắc bằng nợ rẻ và thử nghiệm một dự án đảo nợ chỉ có 160 tỷ thôi?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa rằng đúng như vậy, việc trả nợ vẫn chưa bắt đầu và ngay hôm sau là Thứ Sáu 15 thì các địa phương còn được chỉ thị là tiếp tục tài trợ các dự án lỗ lã mà chưa hoàn tất ở địa phương. Qua chuyện này người ta mới thấy ra những lúng túng của lãnh đạo Trung Quốc với bài toán đa diện và quá nan giải này.
- Nói tiếp về biện pháp cho địa phương đảo nợ thì khi nhận về trái phiếu có phân lời thấp và kỳ hạn dài, các ngân hàng thương mại có thể thế chấp trái phiếu với ngân hàng trung ương để được tái tài trợ với lãi suất rẻ hơn. Đấy là một hình thức gián tiếp xóa nợ của nhà nước để các ngân hàng thương mại khỏi bị thiệt, nhưng hậu quả vẫn là sự xuất hiện của một loại giấy nợ mới nếu các địa phương được tiếp tục phát hành trái phiếu để giảm nợ. Với kinh nghiệm làm ăn và hiệu năng quản lý kém của các chính quyền địa phương thì ta có thể kết luận là Trung Quốc vẫn còn mắc nợ với nhiều rủi ro mới. Có lẽ sang năm thì mình có thể kiểm điểm lại dự đoán này.
- Chuyện thứ hai là trong khi đó trung ương vẫn phải củng cố quyền lực đối với các địa phương và sẽ còn bị cưỡng chống nữa, trong khi các chính quyền địa phương vẫn lại phát huy sáng kiến để mở rộng khả năng giải quyết các vấn đề trong quản hạt của họ. Cuộc đấu tranh đó vẫn tiếp tục.
- Trong khi ấy - và đây mới là chuyện đáng nói nhất - khối nợ khổng lồ của các doanh nghiệp, trị giá gần 17 ngàn tỷ đô la, tương đương với hơn 60% của tổng số tín dụng tồn đọng, vẫn còn nguyên và chưa được giải quyết! Chúng ta sẽ có dịp trở lại bài toán vĩ đại này trong các chương trình tới sau khi nhớ rằng dự trữ ngoại tệ của Bắc Kinh chỉ ở khoảng gần bốn ngàn tỷ đô la mà thôi.
Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á Châu Tự Do xin cảm tạ ông Nghĩa về cuộc phỏng vấn này.

sức mạnh và tội ác



Tim Maughan BBC Future

 'địa ngục' Bao Đầu
   & cơn khát quyền lực TQ

Nằm khuất nẻo đâu đó ở Nội Mông, Trung Quốc là một con hồ chứa đầy hoá chất độc hại và khủng khiếp không khác gì địa ngục, 'con đẻ' của cơn khát điện thoại thông minh, những món đồ công nghệ hấp dẫn, và thậm chí cả công nghệ xanh, theo tìm hiểu của Tim Maughan.
Từ chỗ tôi đứng nhìn ra, tổ hợp sản xuất gang thép và đất hiếm Bao Cương đồ sộ như một thành phố, sừng sững chắn ngang chân trời, ống khói và tháp làm mát trải dài như vô tận, tua tủa lên bầu trời xám xịt, nham nhở. Chắn giữa tôi với khu tổ hợp ấy là một con hồ nhân tạo đen kịt, lệt sệt đầy bùn độc hại.
Hàng chục ống xả phun ra những dòng nước sền sệt, đen sì, toàn là chất thải từ các nhà máy hóa lọc đặt quanh hồ. Mùi lưu huỳnh và tiếng gầm rú từ các ống xả đặc quánh, bóp nghẹt các giác quan. Tôi thấy mình như đang lọt thỏm giữa địa ngục trần gian.
Chào mừng bạn đến với Bao Đầu, thành phố công nghiệp lớn nhất Nội Mông!
Tôi tới đây với một nhóm các kiến trúc sư và nhà thiết kế được gọi là “Nhóm điều tra những góc khuất”, và đây là điểm dừng chân cuối cùng trong hành trình ba tuần lễ lần theo dây chuyền cung ứng toàn cầu, nhằm lần ra đường đi của các thứ hàng hoá được xuất từ Trung Quốc tới các cửa hàng bán lẻ, tới từng hộ gia đình qua các ngả vận chuyển hàng hóa, nhà máy khác nhau.
Năm 2009, Trung Quốc xuất ra 95% sản lượng đất hiếm trên toàn cầu. Ước tính, các mỏ ở khu quận Bạch Vân Ngạc Bác Khoáng Khu nằm về phía bắc của Bao Đầu nắm tới 70% trữ lượng đất hiếm toàn cầu.
Có lẽ bạn chưa từng nghe nói tới Bao Đầu? Nhưng chính các hầm mỏ, nhà máy ở đây đã khiến cuộc sống hiện đại của chúng ta được như ngày nay.
Đó là một trong những nơi cung cấp đất hiếm lớn nhất thế giới. Những nguyên tố đất hiếm này hiện diện ở tất cả mọi thứ, từ nam châm trong tuabin gió và động cơ ổ điện, cho đến các bảng mạch điện thoại thông minh và TV màn hình phẳng.
Năm 2009, Trung Quốc xuất ra 95% sản lượng đất hiếm trên toàn cầu. Ước tính, các mỏ ở khu quận Bạch Vân Ngạc Bác Khoáng Khu nằm về phía bắc của Bao Đầu nắm tới 70% trữ lượng đất hiếm toàn cầu. Nhưng, như chúng ta sẽ tìm hiểu dưới đây, cái giá phải trả là gì?

Nhân tố thành công

Đất hiếm đóng vai trò then chốt trong sự biến chuyển và bùng nổ phát triển của kinh tế Trung Quốc, khiến thế giới phải choáng váng trong trong những thập niên qua.
Khi tới Bao Đầu, ta thấy rất rõ tác động lớn lao của quá trình biến chuyển. Là trung tâm của “thời đào vàng” thế kỷ 21, Bao Đầu giống như thị trấn vùng biên.
Năm 1950, trước thời khai thác đất hiếm bùng nổ, thành phố chỉ có 97.000 dân. Ngày nay, con số này đã lên hơn hai triệu rưỡi.
Lý do duy nhất cho cho dòng người cuồn cuộn đổ về: khoáng sản.
Kết quả là Bao Đầu mắc kẹt giữa một bên là tân thế giới đầy ắp những cơ hội đến từ nhu cầu về đất hiếm của chủ nghĩa tư bản toàn cầu, và một bên là những ký ức nhạt nhòa của thời Cộng Sản hiện diện trên những con phố có từ thời Soviet.
Các tấm biển quảng cáo cỡ lớn đăng các nhãn hiệu đắt tiền của Mỹ dựng bên các áp phích tuyên truyền cho thời cách mạng. Những gương mặt vô cảm của các siêu mẫu phương Tây nhìn chòng chọc xuống các bức tượng Mao Chủ tịch.
Khi màn đêm buông xuống, ánh đèn màu rực rỡ và các tấm kính nhuộm màu bằng đất hiếm dăng dăng trên phố lớn khiến cả thành phố như trong một cảnh quay trong bộ phim Tron.
Ở các ngõ phố nhỏ thì đông kịt những công nhân từ các nhà máy tuyển quặng say khướt, nôn ọe tràn ra từ các quán nhậu.

'Địa ngục về môi trường'

Chưa cần vào tới hồ chứa chất thải độc hại nói trên, tác hại mà ngành công nghiệp đất hiếm gây ra cho môi trường thành phố đã hiển hiện một cách rõ ràng, khủng khiếp.
Có những lúc ta không thể nhận biết được đâu là nơi kết thúc của tòa cấu trúc khổng lồ của tổ hợp tuyển quặng Bảo Cương, đâu là nơi bắt đầu vào thành phố.
Những đường ống khổng lồ trồi lên từ mặt đất, chạy dọc theo đường phố, lối đi bộ, rồi cả được chống vòng lên không trung để băng qua đường như những cây cầu.
Đường phố ở đây khá rộng, chuyên phục vụ dòng xe tải diesel khổng lồ chở than nối đuôi nhau không dứt, át vía mọi loại xe cộ khác.
Khi mưa, dòng xe không ngưng nghỉ này cày nát mặt đường, khiến dòng nước ngập trên đường quyện vào bụi mỏ trở nên đen ngòm.
Chúng nối đuôi nhau thành hàng dằng dặc để rẽ vào một trong nhiều nhà máy nhiệt điện ở Bao Đầu, nằm sát cạnh những tòa nhà căn hộ mới xây.
Nhìn đâu ta cũng thấy giữa những khối nhà đang xây dở và những khu đậu xe nhiều tầng được vội vã dựng lên là một rừng tháp tuyển quặng lửa cháy phừng phừng và cột điện kéo tới vô tận. Bầu không khí thì lúc nào cũng nồng nặc mùi lưu huỳnh.
Những cảnh tượng công nghiệp như thế này hầu như đã bị lãng quên tại phương Tây. Đã từng có thời Detroit của Mỹ hay Sheffield của Anh trông giống thế, đặc bầu không khí giống thế.

Nhà máy lặng câm

Một trong các chuyến thăm đầu tiên của chúng tôi là tới một nhà máy xử lý quặng cerium, một trong những loại đất hiếm có nhiều nhất.
Cerium ứng dụng rộng rãi trong các sản phẩm dân dụng, từ việc nhuộm màu kính cho đến bộ trung hoà khí thải trong xe hơi.
Người hướng dẫn chúng tôi giải thích rằng họ chủ yếu sản xuất oxide cerium, dùng để đánh bóng màn hình cảm ứng trên điện thoại thông minh và máy tính bảng.
Khi lang thang qua các nhà xưởng lớn như garage chứa máy bay, chúng tôi nhận ra có điều gì đó khang khác.
Trong mê cung của đường ống, bể chứa, máy ly tâm không có lấy một bóng người.
Thực tế là chả có hoạt động gì cả. Ngoài tiếng chúng tôi vọng qua các nhà kho lớn, toàn bộ là yên tĩnh. Rõ là không có hoạt động gì.
Khi được hỏi, người hướng dẫn cho biết nhà máy phải đóng cửa để bảo trì - nhưng chẳng có dấu hiệu gì chứng tỏ điều đó hết: không có đội bảo dưỡng, cũng chẳng có gì được sửa chữa hoặc lau chùi.
Nhưng khi bị hỏi vặn, người hướng dẫn trở nên nghi ngờ, tại sao chúng tôi hỏi lắm thế, và trở nên im bặt. Đó là điều thường thấy ở Bao Đầu – từ chối trả lời hoặc chỉ nói theo nội dung đã chuẩn bị.
Khi chúng tôi rời đi, một thành viên trong đoàn, người đã đến thăm đây từ trước, đưa ra một lời giải thích hợp lý: có thể giới chức quản lý công nghiệp địa phương đã cố tình kiểm soát nguồn cung đất hiếm như oxide cerium nhằm để giữ giá đất hiếm cao?
Chúng tôi không chắc cái nhà máy đã thăm là một ví dụ như thế. Tuy nhiên, đó không phải là chuyện chưa từng xảy ra.
Chẳng hạn hồi 2012, Tân Hoa Xã loan tin một nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất Trung Quốc đã tạm dừng hoạt động để ngăn chặn đà giảm giá.
Một trong những sản phẩm xuất khẩu chính khác của Bao Đầu là neodymium, một loại đất hiếm dùng cho nhiều ứng dụng.
Chất này được dùng để nhuộm thủy tinh, đặc biệt dùng trong công nghệ laser, nhưng có lẽ quan trọng nhất là sản xuất các nam châm cực mạnh nhưng có trọng lượng siêu nhẹ.
Nam châm Neodymium được sử dụng trong các mặt hàng điện tử tiêu dùng như tai nghe, micro dùng cho điện thoại di động, hay ổ cứng máy tính.
Với những sản phẩm công nghiệp cỡ lớn, nó có mặt trong các thiết bị lớn cần từ trường cực mạnh, như tua-bin điện gió và động cơ điện của xe ô tô điện thế hệ mới. Chúng tôi được một người hướng dẫn có vẻ cởi mở hơn đưa đi thăm nhà máy nam châm neodymium. Chúng tôi thậm chí còn được táy máy với mấy cục nam châm.
Nhưng một lần nữa, khi hỏi những câu vượt quá các ứng dụng và sản xuất nam châm mà liên quan đến vấn đề môi trường, các câu trả lời lại loanh quanh, và chúng tôi nhanh chóng bị "tống khứ".

'Đất hiếm không hiếm'

Điều trớ trêu về neodymium và cerium là chúng được gọi là “đất hiếm” trong lúc thực ra chúng khá phổ biến.
Sự thống trị của Trung Quốc trong thị trường đất hiếm không phải do lợi thế tài nguyên mà chính là sự hy sinh về mặt môi trường, điều mà các quốc gia khác cố tránh.
Neodymium cũng có nhiều như đồng hoặc niken và phân bố đều khắp nơi trên bề mặt trái đất.
Trung Quốc sản xuất 90% neodymium thị trường toàn cầu, nhưng chỉ chiếm 30% trữ lượng.
Điều khiến cho neodymium và cerium khan hiếm, qua đó đem lại lợi nhuận cao chính là quá trình cực kỳ nguy hiểm và độc hại để trích xuất chúng từ quặng và tinh luyện thành các nguyên liệu có thể sử dụng.
Ví dụ, cerium được trích xuất bằng phương pháp nghiền hỗn hợp khoáng và hòa tan trong axid sulfuric và acid nitric, và quy trình này cần phải thực hiện trên quy mô công nghiệp khổng lồ, dẫn đến việc thải ra một lượng lớn sản phẩm phụ là chất thải độc hại.
Có thể thấy rằng sự thống trị của Trung Quốc trong thị trường đất hiếm không phải do lợi thế tài nguyên mà chính là sự hy sinh về mặt môi trường, điều mà các quốc gia khác cố tránh.
Không có nơi nào cho thấy rõ ràng hơn về sự hy sinh môi trường của Trung Quốc bằng ở bờ hồ độc hại Bao Đầu.
Đắp một cái đập ngăn sông, cho nước tràn ngập vào nơi từng là đất canh tác trước đó, rốt cuộc chỉ tạo ra một ao chứa chất thải: một nơi để xả những phụ phẩm độc hại.
Chỉ mất 20 phút lái xe từ trung tâm thành phố tới hồ là ta thấy khối các công trình công nghiệp đồ sộ lấn át vùng nông thôn bị bỏ hoang hóa.
Các báo cáo trước đây đều khẳng định hồ được quân đội bảo vệ, nhưng chúng tôi không thấy dấu hiệu nào chứng tỏ điều đó.
Chúng tôi có qua một cái lán, chắc từng là trạm gác nhưng giờ thì bỏ hoang, ai đó vội vàng bỏ đi, còn để lại giường, bếp, và cả những vỏ gói mì ăn liền.
Chúng tôi đến bờ và nhìn sang bên kia hồ. Dù đã xem một vài bức ảnh trước khi tới Nội Mông, nhưng tôi không chuẩn bị tinh thần cho những hình ảnh này.
Đó là một môi trường thật sự xa lạ, kinh hoàng và khủng khiếp.
Ý nghĩ rằng nó do con người tạo ra làm tôi hoảng sợ và suy sụp tinh thần. Tôi nhận ra rằng đây chính là sản phẩm phụ không chỉ của các thiết bị điện tử tiêu dùng đang nằm trong túi tôi, mà còn là của công nghệ xanh như tua-bin gió và ô tô điện, những thứ mà phương Tây vẫn tự hài lòng.
Khá bối rối, tôi chụp vài bức ảnh và quay lại vài video clip bằng chiếc Iphone được đánh bóng bằng đất hiếm cerium.
Liam Young trong “nhóm điều tra các góc khuất” đã thu thập một số mẫu thải và mang về Anh để phân tích. "Đất sét từ hồ có mức phóng xạ gấp ba lần so với đất trong khu vực," ông sau này nói với tôi.
"Chúng tôi dùng đất sét nhiễm xạ này để nặn một loạt những bình gốm kiểu thời nhà Minh," Young nói, "mỗi chiếc bình sẽ thể hiện tỷ lệ chất thải độc hại xả ra từ hoạt động sản xuất đất hiếm được cung ứng cho mỗi ngành công nghiệp khác nhau."
Việc này nhằm minh họa tác động của hàng tiêu dùng lên môi trường, thậm chí khi ảnh hưởng môi trường đó là vô hình và cách ta hàng ngàn dặm.
Sau khi tự mình nhìn thấy những ảnh hưởng môi trường của việc khai thác đất hiếm, tôi chẳng thể giữ nguyên quan điểm về những tiện ích sử dụng hàng ngày nữa.
Gần đây, khi Apple công bố đồng hồ thông minh, một ý nghĩ thoáng qua trong đầu tôi: chúng ta đã từng sản xuất đồng hồ bằng khoáng sản khai thác từ trái đất và đối xử với chúng như những đồ gia bảo quý giá; và giờ đây, chúng ta lại dùng những khoáng sản quý hiếm hơn, mà lại muốn nâng cấp hàng năm.
Các công ty công nghệ cứ liên tục hối thúc chúng ta nâng cấp: mua máy tính bảng hoặc điện thoại mới nhất. Nhưng tôi không thể quên rằng tất cả bắt đầu ở một nơi như Bao Đầu, nơi có một hồ nước độc d khủng khiếp trải dài đến tận chân trời.
Bản gốc tiếng Anh bài này đã đăng trên BBC Future.